लेखको प्रस्तावना : मेरो दृष्टि, मेरो अनुभव
यहाँ मैले लेखिरहेको कुरा केवल मेरो कल्पना होइन। यो मेरो जीवनका भोगाइ, देखाइ, सुनेका, पढेका र सिकेका कुराहरूको सिलसिला हो। यो लेख एक आत्मसमीक्षा पनि हो, र एउटा सामाजिक गुनासो पनि — जुन मैले मेरो गाउँघर, परिवार, र परिवेशको आँखाबाट देखेको छु।
शायद तपाईंको हुर्काइ र मेरो हुर्काइ भिन्न होला। तर हामी दुवैको समाज एउटै समस्याबाट ग्रस्त छ — हाम्रो समाजले हामीमा भएको सिर्जनशीलता (creativity) र नवप्रवर्तन (innovation) लाई प्रोत्साहन गर्नुको सट्टा दवाइरहेको छ।
हामी कसरी समाजबाट आकार लिन्छौं ?
हामी सबै कुनै न कुनै समुदायद्वारा निर्देशित हुन्छौं। हामीलाई जन्मेदेखि नै कसरी बोल्ने, कसरी खाने, कसरी बस्ने, कसरी व्यवहार गर्ने भनेर सिकाइन्छ। ती सिकाइहरू जीवनका प्रारम्भिक चरणमै हाम्रो सोच र स्वभावमा जरा गाड्छन्।
समयसँगै हाम्रो शारीरिक, मानसिक, र सामाजिक विकास त हुन्छ तर त्यो विकासमा हामीले पहिले सिकेका कुराले सोच्न, बुझ्न, र परिवर्तन गर्न ठुलो अवरोध खडा गर्छ।
हामीले सिकेका यस्ता बानीहरूसँगै, अर्का समुदायको मान्यता, व्यवहार, सोचाइ बुझ्न गाह्रो हुन्छ। यसले आपसी समझदारीमा विभाजन ल्याउँछ — जात, वर्ग, लिङ्ग, सम्पत्ति, धर्म, र शक्ति जस्ता कुरामा।
समस्या कति जटिल छ?
अब प्रश्न उठ्छ — के यी समस्याहरूको समाधान सम्भव छ?
मेरो उत्तर हो: सकिन्छ पनि, सकिन्न पनि। किन?
हाम्रो समाज यस्तो संरचनाले भरिएको छ जहाँ वाद, उपवाद, धर्म, र राजनीति गहिरो रूपमा गुँजिएका छन्। सामान्य मानिससँग सत्य बुझ्ने समय छैन, न आर्थिक स्वतन्त्रता। चेतनाको अभावले गर्दा उनी समाजले दिएको सोचलाई नै ‘सत्य’ ठान्छन्, प्रश्न गर्न सक्दैनन्।
नतिजा? सोच्न सक्ने, सिर्जनात्मक बन्न सक्ने क्षमता क्रमशः मर्दै जान्छ।
नयाँ पुस्ता पनि यही पुरानो ‘ट्रयाक’ मा हिँड्न बाध्य हुन्छ। समस्याको चुरो पत्ता लाग्दैन, अनि परिवर्तनको सम्भावना कहिल्यै जन्मिँदैन।
तर आशा मरेको छैन : परिवर्तन सम्भव छ
त्यसो भए, के समाधान छैन त? छ, तर सजिलो छैन।
👉 परिवर्तनको पहिलो खाका: घर र समुदाय
परिवर्तनको थालनी घरबाटै गर्नुपर्छ। परम्पराका राम्रा पक्षहरूलाई जोगाउनुहोस्, तर कुरिती र कुसंस्कारलाई चुनौती दिनुपर्छ। सोचको ढोका खोल्नुपर्छ — नकि जस्ताको तस्तै अन्धानुकरण गर्न।
👉 दोस्रो: विद्यालय र शिक्षा प्रणाली
हाम्रा विद्यालयहरू अझै किताबी ज्ञानमै सीमित छन्। सिर्जनात्मकता, आलोचनात्मक सोच, र सामाजिक विवेचन पढाइमा समावेश हुनुपर्छ। विद्यालयको मूल उद्देश्य “मानव निर्माण” हुनुपर्छ — केवल ‘डिग्री उत्पादन’ होइन।
👉 तेस्रो: समयसँग हिँड्ने समाज निर्माण
हामी प्रविधिको युगमा छौं, तर हाम्रो सोच पुरातनतावादी छ। हामीले समाजलाई ‘अपग्रेड’ गर्नुपर्छ। प्रत्येक व्यक्तिले सचेत बन्नुपर्छ — सिर्जनशीलता र नवप्रवर्तनलाई बढावा दिने व्यवहार र वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
अन्तिम सोच : बच्चा शुद्ध हुन्छ, समाजले रंग दिन्छ
सबै बच्चा जन्मिँदा समान हुन्छन्। उनीहरू हिन्दू, मुस्लिम, दलित, जनजाति भनेर जन्मिँदैनन्। उनीहरू सृजनशील क्षमताको साथमा जन्मिन्छन्।
तर वातावरणले, समाजले, अनि सोचले उनीहरूलाई ‘आकार’ दिन्छ। अनि पछि, उनीहरूकै सिर्जनशीलता समाजकै कारण मर्छ।
त्यसैले — परिवर्तन हामीबाट हुनुपर्छ। घरबाट, विद्यालयबाट, सोचबाट।
निष्कर्ष
हाम्रो समाज परिवर्तन हुन सक्छ। तर त्यो सजिलो छैन। चेतना, शिक्षा, सहिष्णुता, र निरन्तरताको अभ्यास आवश्यक छ।
सिर्जनशीलता दबाउनु होइन, विकसित गर्नु हो। त्यसैमा हाम्रो देशको भविष्य, हाम्रो समाजको सुधार र हाम्रै आत्मसन्तोष पनि रहेको छ।