नेपाली समाज आज केवल राजनीतिक परिवर्तनको चरणमा छैन, यो गहिरो रूपमा चेतनात्मक द्वन्द्वको चरणमा छ, जहाँ बाह्य संरचना बद्लिएको छ तर भित्री मूल्यहरू अझै अलमलिएका छन्। संविधान फेरियो, शासन प्रणाली फेरियो, विकासका सूचकहरू परिमार्जित भए, तर मान्छेले आफूलाई हेर्ने दृष्टिकोण खासै बदलिएको देखिँदैन, जसका कारण सभ्यता अगाडि बढेजस्तो देखिए पनि भित्रै कतै अड्किएको अनुभूति हुन्छ। हामी आधुनिकताको भाषा प्रयोग गरिरहेका छौँ, तर सोचको संरचना अझै पनि डर, स्वार्थ र असुरक्षाले निर्देशित छ, र यही विरोधाभास नेपाली समाजको मौलिक यथार्थ बनेको छ।
चेतना नेपाली समाजमा छैन भन्नु सत्यको अपमान हुनेछ, किनकि यहाँ मानिसहरू सोच्छन्, बहस गर्छन् र प्रतिक्रिया जनाउँछन्, तर त्यो चेतना प्रायः सतहमा सीमित छ, गहिराइमा पुग्नुअघि नै व्यवहारिक दबाबले थिचिन्छ। प्रश्न गर्नु यहाँ सजिलो छैन, किनकि प्रश्नसँगै पहिचान जोडिन्छ। राजनीतिमा प्रश्न गरे शत्रु ठहरिने डर, समाजमा प्रश्न गरे संस्कारविहीन कहलिने त्रास, र परिवारभित्र प्रश्न गरे अवज्ञाको आरोप लाग्ने भय। यही भयले चेतनालाई मौन बनाउँछ र मौनताले क्रमशः पाखण्डलाई संस्कारमा रूपान्तरण गर्छ।
औपचारिक शिक्षा विस्तार भएको छ, तर जीवनबोध संकुचित हुँदै गएको छ, किनकि हामी उत्तर कण्ठ गर्न सिक्छौँ तर प्रश्न गर्न डराउँछौँ।
औपचारिक शिक्षा विस्तार भएको छ, तर जीवनबोध संकुचित हुँदै गएको छ, किनकि हामी उत्तर कण्ठ गर्न सिक्छौँ तर प्रश्न गर्न डराउँछौँ।पाठ्यक्रमले विश्व चिनाउँछ, तर आफ्नै समाज, आफ्नै मूल्य र आफ्नै द्वन्द्व बुझ्ने ठाउँ कम छ, जसका कारण हामी डिग्रीधारी त बन्छौँ तर दिशाहीन रहन्छौँ। जान्ने र बुझ्नेबीचको यही दूरीले सभ्यतालाई “कसरी” मा सीमित बनाएको छ, जबकि “किन” हराउँदै गएको छ।
नेपालमा भौतिक उपलब्धिप्रति देखिने तीव्र आकांक्षा केवल उपभोग संस्कृतिको नक्कल होइन, यो दीर्घकालीन अभाव, असुरक्षा र अवसरहीनताको मनोवैज्ञानिक परिणाम हो, जहाँ भौतिक सफलतालाई नै जीवनको प्रमाण ठानिन्छ। तर यही दौडले सम्बन्धलाई कमजोर बनाएको छ, संवेदनालाई बोझ बनाएको छ र नैतिकतालाई समयअनुकूल स्थगित गरिने विषयमा रूपान्तरण गरेको छ। हामी मूल्यको कुरा गर्छौँ, तर व्यवहारमा त्यसलाई पछि सार्छौँ, र यही दोहोरोपनले समाजलाई थकित बनाइरहेको छ।
चेतनशील व्यक्ति स्वयं यस संरचनाबाट मुक्त छैन, किनकि ऊ समाजको आलोचना गर्दै पनि त्यही समाजभित्र बाँच्न बाध्य छ। उसले मूल्यको कुरा गर्छ, तर व्यवहारिक जीवनको दबाबमा कहिलेकाहीँ आफ्नै मूल्यविरुद्ध बोल्छ र व्यवहार गर्छ, र यही आत्मविरोधले उसलाई असहज बनाउँछ। तर यो आत्मविरोध कमजोरी होइन, यो संरचनागत समस्याको संकेत हो, किनकि समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब आत्मपरीक्षण बन्द भएर आत्मऔचित्यकरण सुरु हुन्छ।
राजनीति सेवा होइन, प्रतिशोध र अहंकारको माध्यम बनेपछि “हामी सही, उनीहरू गलत” भन्ने सरल भाष्यले जटिल यथार्थलाई ढाक्छ, र यही ढाकछोपले जनविश्वास क्रमशः क्षय हुँदै जान्छ।
नेपाली राजनीति आज विचारको अभाव होइन, विचारप्रतिको उदासीनताको संकटमा छ। यहाँ सत्ता छ तर दर्शन छैन, नेतृत्व छ तर दीर्घदृष्टि छैन, र प्रतिस्पर्धा छ तर उत्तरदायित्व छैन। राजनीति सेवा होइन, प्रतिशोध र अहंकारको माध्यम बनेपछि “हामी सही, उनीहरू गलत” भन्ने सरल भाष्यले जटिल यथार्थलाई ढाक्छ, र यही ढाकछोपले जनविश्वास क्रमशः क्षय हुँदै जान्छ। इतिहासले देखाइसकेको छ कि अहंकारमा टिकेको सत्ता टिकाउ हुँदैन, तर हामी हरेक पटक त्यो पाठ बिर्सिन्छौँ।
सत्य यहाँ अपरिचित छैन, तर एक्लो छ, किनकि भीडले सत्य चिन्छ तर स्वीकार गर्न डराउँछ। परिवार, समाज र व्यवहारिक सुरक्षाको नाममा सत्यलाई बारम्बार स्थगित गरिन्छ, र यही स्थगनले मौन सहमतिको संस्कृति जन्माएको छ। गलतलाई गलत ठानेर पनि स्वीकार गर्नु नै आजको सबैभन्दा खतरनाक सामाजिक अभ्यास बनेको छ।
यस सम्पूर्ण प्रक्रियामा नेपाली समाज बाह्य उपनिवेशभन्दा बढी विचारको उपनिवेशमा फसेको देखिन्छ, जहाँ आफ्नै अनुभवबाट सोच्नुभन्दा आयातित विचार र तयार प्रतिक्रियामा भरोसा गरिन्छ। सूचना प्रशस्त छ, तर आत्मनिर्णय दुर्लभ छ, जसका कारण बुनियादी प्रश्नहरू नारा बन्छन् र चेतना प्रदर्शनमा सीमित हुन्छ। यसरी सोच्ने भ्रममा बाँच्दा समाजले वास्तविक आत्मपरीक्षणको अवसर गुमाइरहेको छ।
यदि विकासले संवेदना मार्छ भने त्यो प्रगति होइन, यदि चेतनाले व्यवहार सुधार्दैन भने त्यो चेतना अधुरो हो।
सभ्यता भनेको सडक, भवन वा प्रविधिको विस्तार मात्र होइन, यो मान्छेले आफू र अरूलाई कसरी हेर्छ र व्यवहार गर्छ भन्ने कुरा हो। यदि विकासले संवेदना मार्छ भने त्यो प्रगति होइन, यदि चेतनाले व्यवहार सुधार्दैन भने त्यो चेतना अधुरो हो। नेपाल आज यही प्रश्नको सामना गरिरहेको छ । हामी साँच्चै अघि बढ्दैछौँ कि केवल दौडिरहेका छौँ।
समाधान न त पूर्ण भौतिकतामा छ, न त पलायनमा, समाधान चेतनशील सन्तुलनमा छ, जहाँ विकास हुन्छ तर मानवीयता हराउँदैन, जहाँ प्रश्न विवेकसहित उठाइन्छ। इतिहास सधैँ भीडले होइन, केही असजिला प्रश्न उठाउने एक्ला चेतनाहरूले मोडेको छ, र आज पनि परिवर्तनको सम्भावना त्यहीँबाट सुरु हुन्छ ।